Bestuursleden Marissa Frambach en Sven Verweij interviewden Ton Breure – onlangs gepensioneerd als onderzoeker Bodem bij het RIVM – en bijzonder hoogleraar aan de Radboud Universiteit – en Annemarie van Wezel, directeur van het IBED en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam over het thema “30 jaar bodembeleid”

Ervaringen als starter

Het is duidelijk dat wij vier allemaal niet begonnen met onze studie om te gaan werken in het werkveld bodem; dit liep nu eenmaal zo. Niet zo gek als je bedenkt dat de bodem de verzameling is van verschillende disciplines. Samen hebben we de handen volaan termen als ecosysteemdiensten”,“risicobeoordelingen” en “bodemkwaliteit”.Want wat is nu eigenlijk die bodemkwaliteit waar het zo vaak over hebben. En welke eigenschappen van de bodem moeten we meer waarderen? Een vraag waar we hoopten een antwoord op te vinden in de gesprekken.

Bodemonderzoek van nu

Als het gaat over het begrijpen van wat bodemkwaliteit is, zijn er duidelijk stappen gezet in het bodemonderzoek. De tijd van academisch onderzoek gebaseerd op acht datapunten of op slechts vier locaties is voorbij. Inmiddels doen wij vaak onderzoek met big data, maar levert dit ook soms problemen op. Zo ziet Marissa de tools voor visualisatie van de ondergrond als ongecontroleerde paddestoelen uit de grond schieten en wordt Annemarie uitgedaagd in haar infrastructuur voor het meten van (bodem) biodiversiteit, waar ze gelukkig kundige partners bij heeft… Sven noemt het punt dat sommige bodemmodellen inmiddels zo ingewikkeld kunnen zijn dat we ons kunnen afvragen of de processen in het model nog interessant zijn of misschien alleen de uitkomsten -mits juist gevalideerd. De bodem is uiteindelijk een sinkhole en black box waarvan we nu eenmaal de theorie nog niet of misschien wel nooit volledig gaan begrijpen. Terwijl we toch veel beleidskeuzes maken over de bodem op basis van onze kennis.

Bodemonderzoek van de toekomst

Dit bracht ons op de vraag: ‘Gaan we naar een toekomst waar de bodem onderdeel is van maatschappelijke opgaven of blijven we bij milieuhygiënisch onderzoek’? Het oude beleid van saneren heeft in ieder geval niet gezorgd voor een “schone” bodem. Sterker nog, de geïnterviewden zien dat de bodemkwaliteit achteruitgaat ondanks de Wet Bodembescherming (Wbb). Duidelijk is dat we zoekende zijn naar een beter beleidskader voor de bodem. Echter horen we van Ton dat jaren terug, bij het opstellen van de Wbb, al gepraat is over de ecologische risicowaarden van de bodem. “Niet voor niets zegt het eerste artikel van de Wbb dat de bodem ook bestaat uit de organismen die er leven en dat we die moeten beschermen. Zeker omdat die organismen veelal kwetsbaarder zijn dan wij mensen.” Marissa reageert hierop met “Het lijkt alsof het bodemwerkveld is opgedeeld in twee takken: de oude tak van conditionerende onderzoeken en de nieuwe tak van maatschappelijke opgaven. Ton: “Actuele maatschappelijke opgaven (bijvoorbeeld duurzame voedselproductie, energietransitie, ondergrondse ordening en urbane ontwikkeling) hebben een impact op de bodem, maar vaak is er weinig aandacht voor de bodemprocessen doordat de opgaven door verschillende actoren worden behandeld. Deze actoren zijn zich vaak onvoldoende bewust van wat
de ander aan het doen is, en wat de invloed van hun handelen is en daardoor op de mogelijkheden en problemen van de andere actoren. Dreigen de waarden van de bodem dan opnieuw te worden ondergesneeuwd?”

Ton gaf ons het advies: “Behandel de bodem niet als een ziek kindje, het is een robuust systeem dat zichzelf ook weer kan herstellen. Maar zet daar wel randvoorwaarden voor op.” Gebruik een kansenmodel in plaats van risicomodel om de knelpunten op een holistische manier in de bodem op te lossen. Waarbij Annemarie opmerkte dat we zeker af en toe moeten wisselen van perspectief, kijk bijvoorbeeld eens naar het grondwater, dat kan je veel sneller wat vertellen over de conditie van de bodem. Zo leverde dit gesprek ons, als jonge bodemprofessionals, mooie handvatten op om aan de slag te gaan met de bodem en de daarbij horende blijvende uitdagingen.

Dit artikel verscheen eerder in het vakblad Bodem december 2020.

Categorieën: Column